دانشگاه مجازی و خصلتهای پنجگانه آن

مقدمه
تاکنون در مورد اهمیت فضای مجازی
و پیامدها و امکانات آن مطالب بسیار - ی گفته شده است. این فضـــــــابا پیدایش خود مسائل و سوالات جدید - ی را مطـــــرح نمـود، بر جنبه های اجتماعــی ، اقتصـــادی، فرهنگـــی، سیاسی، آموزشی ، تجـاری و غیره تاثیرگذارد و روزنه های نوینی را برای پیشرفت و توسعه دانش ایجاد کــرد. یکی از فضاهایی که عالم مجازبه آن امکان بروز داده،دانشگاه مجازی می باشد. با توجـــــه به کمی پذیــــرش ظرفیت دانشگاهها و مراکز آمــــوزش عالی در کشور و افزایش تقاضا برای برخورداری از آموزش عالی ایجاد سازوکارهایی که بتوان به کمک آن اهدافی چون آموزش در سطح گســــترده، با کیفیت مطلوب و هزینه قابل قبول را تحقق بخشید، امری ضروری می باشد. دانشگاه مجازی در این زمینه میتواند راهگشا باشد و با بهره گیری از خصلت ها و مــــزایای دنیای مجازی هم از مشکلات موجود در دانشگاه های واقعی، بکاهـــــد و هم امکانات مضاعفی را در اختیار جامعه قرار دهد. در حــــــال حاضر این امر اتفاق افتاده و برخی از دانشگاه های کشور بصورت مجازی در آمده اند، نکته مهم در این راستا توجه به زیر ساختها، رعایت استانداردهای آموزشی،دسته بندی مناسب مطالب و ارزیابی صحصح فراگیرندگان است. در این مقاله هدف بررسی عناصر پنجگانه دانشگاه مجازی با اشاره به "دانشگاه تهران" می باشد. لذا ابتدا تعریفی از دانشگاه مجازی ارایه شده، سپس دانشگاه های مجازی موجود در ایران معرفی می شنود و در انتها به تحلیل عناصر مذکور پرداخته میشود.
تعریف دانشگاه مجازی
بعنوان تعریف میتوان گفت "دانشگاه مجازی و آموزش مجازی" به هر نوع دوره و آموزشی اطلاق می
شود که به شکلی به غیر از روشهای سنتی رو در رو انجام میگیرد. محتویات دروس ممکن است که
از طریق اینترنت و یا استفاده از ویدئو و تصاویر فعال و متعامل دو طرفه انتقال یابند. همچنین تلویزیون
های کابلی یا ماهوارهای می تواند رسانه انتقال دهنده این موارد درسـی باشند و یا می توان موارد
درسی را بر روی CD یا DVD و یا نوار ویدئو در اختیار داشت و یا ترکیبی از موارد فوق را بکار گرفت.
دانشگاه مجازی یک دانشگاه مجتمع است که دانشجویان میتوانند از طریق اینترنت در دانشگاه ثبت
نام کرده، دروس مورد نظر را از میان دروس ارائه شده انتخاب کنند، از جلسات دروس استفاده کـــرده،
امتحان داده و با استاد و هم کلاسی هایشان ارتباط برقرار کنند. همچنین دانشگاه مجازی ابزارهایی
در اختیار مدیران و اساتید قرار میدهد که بتوانند وظایف خود را از طریق اینترنت انجام دهند، برای مدیر
ابزارهـــــای مدیریتی از قبیل ارائه دروس، انتخاب استاد، زمانبندی ترم، مدیریت مالی و ... را فراهم
میکند.استاد نیز ابزارهایی در اختیار دارد که میتواند درس ارائه کند، امتحان بگیرد و نمره امتحانی
دانشجویان را وارد کند.
دانشگاه های مجازی ایران
http://www.azad.ac.irدانشگاه مجازی دانشگاه آزاد واحد تهران جنوب
کلاس مجازی شریف com httpwww.sharifvu..://
httpدانشگاه بین المللی ایرانیان( امریکا) iranu.com //:
http://vu.ui.ac.irدانشگاه مجازی دانشگاه اصفهان
دانشگاه مجازی دانشگاه تهران دانشگاه تهران http://cel.ut.ac.ir
دانشگاه علم و صنعت ایران http://www.elearning-iust.ir
دانشگاه مجازی دانشگاه شیراز http://www.shirazu.ac.ir
دانشگاه علوم حدیث http://vu.hadith.ac.ir
دانشگاه اینترنتی ایران http://www.net2university.com
دانشگاه مجازی دانشگاه صنعتی شریف تهران http://vu.sharif.edu
تاریخچه دانشگاه مجازی 
تاریخ تفكر آموزش از راهدور را باید در اواسط قرن بیستم جستجو كرد. ایده آموزش غیرحضوری كه پیشینه تاریخی آموزش اینترنتی یا دانشگاه مجازی قلمداد می شود، به طرح دانشگاه آزاد (open university) كه از سوی كشور انگلیس مطرح گردید، مربوط میشود. براساس این طرح، متقاضیان با استفاده از برنامههای تلویزیونی، آموزشهای علمی لازم را میگذراندند و سپس مدرك دریافت میكردند. همچنین با ابداع مفهوم ”كلینیك آزاد“ در ایالات متحده آمریكا (در دهه 1960) و با راهاندازی كارگاه مشورتی و كرسیهای آموزشی در داخل این كشور، گام عملی بزرگتری در این زمینه برداشته شد. در دهه هفتاد میلادی با توجه به دسترسی گسترده و عمومی به كامپیوتر در آمریكا، تدریس غیرحضوری با استفاده از شیوهای تحت عنوان « modem bulletin board» رایج شد و برای اولین بار، ارائه واحدهای درسی بصورت «on line» در اوایل
دهه 1980 توسط یكی از بنیانگذاران دانشگاه مجازی در ایالات متحده آمریكا ابداع گردید. درسال 1988
برای اولین بار یك برنامه نرمافزاری قدرتمند كه بیانگر تحول انقلابی در سیستم الكترونیكی بود، تحت
عنوان «استاد دیجیتالی» (Digital-Prophessor) كه یكی از موارد استفاده اولیه از كامپیوتر تلفنی در
امور آموزشی را پیشنهاد می كرد، در آمریكا مورد استفاده قرار گرفت. از آن زمان تاكـــــنون، دانشگاه
مجازی تحولات زیادی را پشتسر گذاشته است؛ از جمله در سال ۱995مراكز علمی ـ آموزشی آمریكا
با ایجاد تغییراتی در این سیستم و تقویت آن، به امكان گسترش شیوه آموزش الكترونیكی به سراسر
دنیا دست یافتهاند. اگــــر چه در ابتدای كار، افكار عمومی، كمپها و وب سایتهای جهانی، از جمله
سایتهای مربوط به آموزش مجازی را هوس زود گذر «Passimg fad» تلقی میكردند، اما امروزه شاهد
ایجاد صــــدها سایت آموزشی با قابلیت ارائه بیش از پانصد عنوان درسی كم هزینه بر روی اینترنت
هستیم كه موضوعات بسیار گسترده و متفاوت علمی را تحت پوشش خود قرار دادهاند.
مرکز آموزشهای مجازی اولین مرکز آموزش عالی درکشور است که با استفاده ازشبکه اینترنت پذیرش
و آموزش دانشجو را بر عهده دارد و براى اولین بار آموزش الکترونیکى را در قالب یک دانشگاه در کشور
نهادینه نموده است. این دانشگاه مبتنى بر آموزش الکترونیکى است و قادر است به کمک دستاوردها
- ى فن آورى اطلاعات بتدریج طیف وسیعى از رشته هاى تحصیلى را تحت پوشش خود قرار دهد. این
دانشگاه به عنوان یکى از دانشگاه هاى وابسته به وزارت علوم، تحقیقات و فناورى، بطور کلى از آیین
نامه هاى آموزشى و اجرایى این وزارتخانه تبعیت می نماید. دانشگاه شیراز نیز بعنوان اولین دانشگاه
الکترونیکی کشور در اواخر سال 1382 فعالیت خود را آغاز نمود. این دانشگاه رسما توسط وزیر علوم،
تحقیقات و فنآوری در اردیبهشت ماه سال 1383 افتتاح گردید.

عناصر دانشگاه مجازی
دانشگاه مجازی با قرار گرفتن در فضای سایبر تحت تاثیر خصلت های پنجگانه فضای مجازی خواهد بود. این ویژگی ها عبارتنــد از: دیجیتالی بودن، تعاملی بودن، واقیت مجازی بودن، هایپر لینک بودن، غـــیر مرکزی بودن.
دانشگاه مجازی با برخورداری از این ویژگیها زمینه آموزشهای عالی مجازی را میسر میسازد. اکنون
به بیان این خصایص می پردازم.
1- دانشگاه دیجیتال
دیجیتال در مقابل آنالوگ قـرار دارد. در يک رسانه دجيتالي، اموال فيزيکي يک اطلاعات، نور، صدا، تصوير تبديل به يک شي نمي شود، بلکه تبديل به يک مجموعه اعداد و نمادهاي مشخص مي شود که قابليت تصرف را به هر شکلي فراهم مي کند. آنالوگ اشاره به يک روندهــــايي دارد که يک شيء فيزيکي مي تواند در يک شئ فيزيکي ديگر ذخيره شود. اينکه آن شئ ديگر چه باشد، بستگي به نوع رسانه تبديلي دارد. در واقع رسانه آنالوگ در صدد انعکاس يک "واقعيت فيزيکي" توسط رسانه است، مثلا صداي يک خانواده يا تصويري از يک اتفاق و يا نمايش واقعي.
بخش عمده توليدات رسانه اي قرن نوزدهم و همچنين اوايل قرن بيستم، توليدات آنالــوگ بوده اند که بصورت انبوه توليد مي شده اند و يا گيرنده هاي گسترده اي در معرض آنها قرار مي گرفته اند ( رسانه هاي ارتباطات جمعي).
دیجیتالی بودن مبتنی بر منطق ریاضی حرکت میکند. دیجیتالی بودن یک مسیر خطی را طی نمیکند
در حالیکه آنالوگ بودن که به معنی شیء و فیزیکی بودن می باشد مســیری خطی را می پیماید. در منطق دیجیتال یک تولید برای بینهایت کارکرد و هزاران تولید در نظر گرفته میشود، این دیجیتالی بودن پایه تعاملی بودن را می گذارد و به کاربر امکان دخل و تصرف در اطلاعات واقع در فضای مجازی و عمل ارادی را می دهد. در واقع کاربر را فعال کرده و به وی قدرت انتخاب و عمل می دهد.
تفاوت مهم توليد دجيتال و آنالوگ قابل تغيير بودن و ثابت بودن است. يک پديده آنالوگ با هدف ثابت بودن ساخته شده و يک امر دجيتال با ظرفيت قابل تغيير بودن دائمي ساخته شده است. لذا تغيير در يک شئ آنالوگ مستلزم انتقال از يک "وضعيت" به "وضعيت" ديگر است. ولي يک قطعه رسانه اي دجيتالي در يک ساختار دوتائي اعداد ساخته شده است که ممکن است با يک "وضعيت خاص" ارائه شود ولي چون پشتوانه عددي آن در حافظه کامپيوتر وجود دارد، هــــر گونه تغيير، کم کردن ، اضــافه کردن، تقسيم کردن و يا ضرب کردن در آن امکـان پذير است. در واقع يک توليد رســانه اي دجيتال يک عرصه عددي رياضي است.
دجيتالي شدن پیامدهایی را بدنبال دارد. من جمـــله اینکه، متن رسانه اي امکان " غيرمادي شدن" را پيدا کرده است به اين معنا که متن دجيتال از آن عينيت فــــيزيکي خود که مثلا يک جلد کتاب ، يک حلقه فيلم و يا يک عکس باشد، جدا شده است.
كوچك شدن جهان نتیجه دیگر دیبجیتالی بودن است. اطلاعات مي تواند در يک حجم بسيار کوچـــک فشرده شود. لذا بر خلاف جهان آنالوگ که بزرگ است، جهان دجيتالي مي تواند بسيار کوچک باشد.
سرعت دسترسي به جهان رسانه را سريع کرده است و لـــزوما براي دست يافتن به توليد رسانه اي يک مسير خطي را نبايد طي کرد. و اساسا دست يابي به هر قطعه در هـر مقطع بصورت مستـقيم صورت مي گيرد. مثلا در يک فيلم آنالوگ براي رسيدن به بخش مياني فيلم، حتما بايد مســـير اول تا مياني را طي کرد ولي در يک قطعه دجيتالي مستقيم به سراغ ”اطلاعات“ مورد نظر مي روند. امکان کنترل و ويرايش قوي تر در يک توليد دجيتال وجود دارد.
لذا "دانشگاه دیجیتال" بر اساس این مفاهیم میتواند مکمل دانشگاه در فضای واقعی باشد. تولیدات دانشگاه دیجیتال کارکردهای بیشماری را بدنبال خواهد داشت. این ویژگی امکان برقراری رابطـــــه دو جانبه و تعامل میان دانشجویان و اساتید و مسئولین دانشگاه را میسر می سازد.
2- دانشگاه تعاملی
تعاملی بودن ریشه در دیجیتالی بودن فضــــای مجازی دارد. بعد ایدئولوژیک تعاملـی بودن به " ارزش افزوده" این فضای شبکه ای مربوط میشود. این ارزش به کاربر امکان می دهد تا با تعامل انتخاب کند.
در واقع باید این گونه گفت که رویارویی فرد با فضای مجازی دو حالت دارد:
1- غوطه ور شدن 2- تعامل داشتن
فرد با داشتن" ارزش اضافه شده" ، رابطه ای تعاملی خواهد داشت، در غیر این صورت به رده پایین تر میرود که همانا غوطه ور شدن است. " ارزش افزوده " برخواسته ار نگاه نئولیبرالیسم است که بدنبال ایجاد یک سبک زندگی فردی و مشخص و ترویج مصرف گرایی بر اساس مصرف کننده – محور بود. این مصرف در گذشته و حال هدف بوده و هست، اما تفاوت آن در نحوه برخورد کاربر با رسانه و تولیدات آن میباشد. در رسانه های قدیم مصرف در یک قلمرو هویت جمعی معنا داشت و توده وار بود، اما امـروزه کاربر به مصرف فردی می پردازد، در رسانه قدیم مخاطب، دریافت کننده و مصرف کننده ای منفعل بود،
اما در رسانه جدید بر اساس احساس مشغولیت جدیتر، کاربر فعال بوده و با تولیدات رسانه ای بصورت تعاملی برخورد می کند.
"دانشگاه تعاملی" به مخاطب خود امکان درگیری با اطلاعات، ویرایش متون، و مـــداخله می دهد، به قدرت تفکـر و خلاقیت وی می افزاید، موجب می شود تا کاربر خود را نیز جدی تر تلقی کند، ، از طریق چت، پست الکترونیکی و حلقه های گفتگوی اینترنتی با سایر دانشجویان و اساتید به تولید ، توسعه
و تبادل افکار و اندیشه های خود بپرزدازد، پیشنهادات و انتقادات خود را باسرعت بیشتر و زمانی کمتر بدون مراجعه فیزیکی و ارتباط چهره به چهره به مسئولین منتقل کند .
لازم است که این دانشگاه تعاملی، ابعاد تعاملی را که عبارتند از : نقشه کــار، سرعت و دسترسی داشته باشد. نفشه کار باید شفاف و روشن و ساده باشد، خود راهبر بودن مسیر به کاربر کمک می
کند تا سریعتر به اطلاعات دست یابد، سرعت و زمان صرف شده برای جستجـوی متون باید مناسب باشد، زمان انطباق داده ها با فضای مجازی از اهمیت برخوردار است. میزان اطلاعات مـــوجود در
دانشگاه مجازی بر میزان حق انتخاب و تعامل کاربر تاثیر میگذارد، هر قدر میزان اطلاعات بیشتر باشد، امکان تعامل و عمل ارادی و حق انتخاب بیشتر خواهد بود.
3- دانشگاه واقعی مجازی
این ویژگی بیانگر این امرست که واقعیات موجود در فضای واقعی در دانشگاه مجـازی منعکس میشود.
باید به این مسئله توجه کنیم که فضای مجازی انعکا س خیالی و رمانتیک جهان واقعی نیست، ما به دنبال این هستیم که در این فضا واقیت را انعکاس دهیم، واقعیتی که توام با خصیصیه "تند شده" می باشد. هدف اینست که در این فضا اینهمانی شکل بگیرد. از ترکیب فضای واقعی و فضای مجازی است
که دانشگاه واقعی- مجازی پدید می آید، فاوت واقعیت در فضای واقعی و دنیای مجازی عینی بودن در مقابل ساختگی بودن است. دو عنصر به عینیت بخشیدن واقعیت در فضای مجازی کمک می کند:
1- انعکاس طرح گرافیکی در کامپیوتر و فضای مجازی. به این امر گــــرافیک طراحی می گویند که امکان طراحی سه بعدی را فراهم می نماید.
2- عنصر دوم اصطلاح واقعیت مجازی میباشد. فضای مجازی به معنی مجموعه ای از سخت افزارها و
نرم افزارهاست که به انعکاس واقعی موضوعی که حاصل تعامل میان فضــــای واقعی و مجــازی است
کمک می کند. بنابراین باید گفت که اینترنت بستر واقعی کردن جهان مجازی را فراهم نموده بعبـارت
دیگر همانطور که عالم مجازی را با مفاهیم جدید ایجتد کرده، موجب عینیت بخشیدن جهان واقعی در
دنیای مجازی شده است.
" دانشگاه واقعی- مجازی" را بدون توجه به خصلت های دانشگاه واقعی نمیتوان در نظر گرفت، چرا که
این دو فضا بهم پیوند خورده اند. این دانشگاه واقعیات موجود در جهان واقعی و فیزیکی را را به تصویر میکشد. از یکطرف تکمیل و تکرار روندهای موجود در دانشگاه واقعی است و از طرف دیگر دریچه هـای نوینی را در صفحه کوچک کامپیوتر اما پر رمز و راز و گسترده عالم مجازی بدون توجه به رابطـه اش
با دانشگاه فیزیکی به روی کاربران و مخاطبان میگشاید. در این مکان با استفاده از خصیصه گـرافیکی امکان تعامل واقعی با فضا میسر شده و فرد احساس بودن در یک فضای ارتباطی واقعی را دارد. پدیده
- ها در فضای مجازی منعطف به واقیت بوده و نوعی فرد را با تجربه های واقعی مرتبط می کنند.
4- دانشگاه هایپر لینک
هایپر از ریشه یونانی گرفته شده و به معنی بالا، ورا ، خارج از یک شیء می باشد. متن هایپر متنی است که ارتباطی را با سایر متون خارج از متنی که در آن قرار داریم برقرا می کند. هایپر تکست بودن کاربر را به نقاط بیشماری متصل کرده ،او را در معرض انبوهی از اطلاعات قرار میدهد و دسترسی وی
را به متون تسهیل می بخشد.
می توان گفت که "دانشگاه هایپر" از راه میانبر ما را با متون کثیری که متعلق به افــــراد دیگر که حتی ملیتهای متفاوت و اندیشه های مختلف دارند پیوند میدهد. در حقیقت دانشگاه مجازی سیستم بهم پیوسته ای از متون و یک جهان اطلاعاتی بهم پیوسته محسوب میشود. دانشگاه هایپر از جندین جزء تشکیل شده که بهم گره خورده اند و یک پیوند فوری را موجب میشوند. کاربر تنها با یک کلیک بر روی متن هایپر شده به جهان دیگری از اطلاعات بطور مستقیم، سریع و بی واسطه دست می یابد. و وارد دانشگاه های مجازی دیگر، حوزه فکری اساتید و در کل لینکها و پیوندهای موجود در فضای مجازی می شود.
5- دانشگاه غیر مرکزی
غیر مرکزی بودن فضای مجازی بمعنای حاکی از این امرست که همه رسانه ها در این فضا حضور دارند. رسانه ها امتداد حواس بشری هستند، به این معنا که ما بعنوان فرستنده و یا گیرنده پیام از طـریق حواس مان عمل می کنیم. بطور مثال رادیو به عنوان یک وسیله صوتی با گوش ما ارتباط دارد و رسانه های صوتی تصویری با گوش و چشم ما ادراک می شوند. اینترنت نیز تلفیقی از خصیصه های دیگـــــر رسانه شمرده می شود، لذا مرکزیتی در آن وجود ندارد و امکانت فرد را مبتنی بر امکانات غیر حضوری فراهم می نماید.
"دانشگاه غیر مرکزی" در قالب یک رسانه چند سویه عرضه می شود و می تواند در راستای تکمیل و توسعه زیر مجموعه هایش گام بردارد.
دانشگاه تهران مجازی 
دانشگاه تهران به عنوان یکـی از دانشگاه های معتبر کشـــور نیـز
میتواند با توسعه هویت مجـازی
خود مشکلات موجود را در کــنار
سایر دانشگاه ها در فضای واقعی
و مجـازی مرتفع سازد. دو فضایی شدن این دانشگاه و حضـــور هم
زمان آن در هر دو فضـــا فواید
بسیاری را در پی خواهد داشت. آموزش این دانشگاه می تواند به صورت مجــــازی اداره شود. برای تدریس میتوان از سیر مطالعـاتی مجازی بهره برد و به تبادل نظــــر پرداخت. از طــــریق چت و ارتباط
آنلاین و ویدئو کنفرانسها میتوان
حلقه های فکری را دردنیای مجاز
- ی شکل داده و زمینه مشارکت بیشتر دانشجویان در مباحث مختلف را فراهم نمود. دانشگاه تهران با استفاده از خصلت هایپر تکست بودن در جهت توسعه دانش دانشجو
- یان حرکت و آن ها را به شاهراه های اطلاعاتی فراوانی وصل می کند. این فضا به دانشجویان کم رو
و کم حرفی که در کلاس ها وارد بحث نمی شوند کمک شایانی میکند تا با سهولت بیشتری تفکرات خویش را بیان نمایند. این دانشگاه می تواند به تقویت دانشگاه در عالـم واقعی بپردازد. از یکطرف می تواند اطلاعاتی را درباره خود دانشگاه و پیشینه آن، اطلاعات مربوط به اســاتید، دروس و رشته های مختلف، منتشر کند، از طرف دیگر از فضای مجازی برای خود فضای مجازی استفاده کـند، به این ترتیب
که زمینه تعامل مطلوب میان دانشجویان با یکدیگر و نیز با اساتید و مسئولین ذیربط ایجاد نماید. این
امر بواسطه پست الکترونیکی، نظرسنجی، پیوند مربوط به ارائه پیشنهادات و انتقادات و بیان مشکلات موجود میسر می شود.
منابع
عاملی،س.ر ( 1386)جزوه درسی: مطالعات فضای مجازی
http://www.cyber-hooman.blogfa.com
http://daneshnameh.roshd.ir
http://vu.aictc.com